Dit opiniestuk is geschreven door Opium op Oerol-presentator Cornald Maas en verscheen op 15 december in De Volkskrant.
Juist in een tijd met veel behoefte aan verbinding en begrip voor elkaar, is het doodzonde dat cultuurprogramma’s sneuvelen door bezuinigingen. Vooral als ze een kans bieden aan jonge talenten en theatermakers die elders nauwelijks aan bod komen.
Als de nood aan de man is, zoals nu, in een tijd waarin de NPO door de politiek gedwongen wordt ferm te bezuinigen, zijn cultuurprogramma’s op tv al snel de klos. Ik spreek uit eigen ervaring. Al sinds eind jaren tachtig ben ik betrokken bij kunstprogrammering van de publieke omroep – als (eind)redacteur en als presentator.
Zolang die tv-programma’s niet per definitie voor een breed publiek worden gemaakt staan ze met regelmaat ter discussie en is het enthousiasme ervoor niet altijd onverdeeld groot; een Tros-cultuurprogramma kreeg ooit niet voor niets de legendarische titel Kunst omdat het moet.
Het in de jaren negentig door Hanneke Groenteman gepresenteerde De Plantage stond aanvankelijk zeer ter discussie, ook binnen de VPRO – tot het dankzij een lovende recensie in Het Parool en de toekenning van de (niet meer bestaande) tv-prijs De Bronzen Luis van een voortijdige ondergang werd gered.
Het tv-programma Opium dat ik zeven jaar lang presenteerde, veranderde, mede op basis van kijkcijferoverwegingen en steeds weer nieuwe wensen van de publieke omroep, elke keer van opzet en toon – tot het uiteindelijk opgeheven werd (op radio is het doorgegaan). Veel andere cultuurprogramma’s die door verschillende omroepen werden uitgezonden – Kunstmest, C-Land, On stage, Groenteman op zondag – verdwenen al veel sneller van de buis.
In die zin verbaast het me niet dat de bezuinigingen die nu, op last van het kabinet, door de NPO worden doorgevoerd óók en vooral cultuurprogramma’s betreffen bij Avrotros. En dan met name de programma’s die geen volksstammen aan kijkers trekken – maar wél kijkers die gemotiveerd zijn om voorstellingen, concerten en tentoonstellingen te bezoeken.
Bij Avrotros sneuvelen onder andere de documentairerubriek Close Up, het tijdens de Nationale Museumweek uitgezonden programma Man en kunst en Nu te zien!, dat (met een gunstig effect op het museumbezoek) tentoonstellingen tipt. En ja, ook mijn programma Opium op Oerol, waarin we jaarlijks verslag doen van het grote muziek- en theaterfestival op Terschelling, verdwijnt.
Dit programma is uiteraard geen ‘kijkcijferkanon’, maar het ‘scoort’ in z’n genre, met de laatste twee jaar gemiddeld bijna 200 duizend kijkers per aflevering, nog behoorlijk goed. Maar dat is al met al niet zo relevant. Belangrijker is dat Opium op Oerol een podium biedt aan jonge talenten en theatermakers die elders nauwelijks aan bod komen op tv, met nieuwe, geestverruimende verhalen over actuele onderwerpen die vooral ook een jonge generatie aanspreken.
We gaven aandacht aan voorstellingen die later, in de reguliere theaters op het vasteland, een groot succes werden. We vroegen jonge talenten om dagelijks in ons programma op te treden – zoals afgelopen jaar actrice Sarah Janneh die in de Terschellinger duinpan bij ons voor het eerst songs uit haar nu bejubelde voorstelling Brabo Leone zong.
En, ook niet onbelangrijk: jaarlijks wijken we voor ons programma uit naar een plek ver buiten de Randstad, met veel aandacht voor het Terschellinger landschapsschoon waarin de voorstellingen zo mooi verankerd zijn. Voorwaar, allemaal punten die raken aan waar de NPO óók voor staat (of zou moeten staan) en die mede het bestaansrecht van de publieke omroep bepalen.
Ik weet het: het is het kabinet dat deze bezuinigingen oplegt. En waar gehakt wordt vallen spaanders. Maar juist in een tijd waarin zovelen elkaar de maat nemen, kunnen cultuuruitingen, zeker ook op tv, voor verbinding – het toverwoord van nu – en begrip zorgen. Ze verleiden je tot zelfonderzoek, en ze bieden zinnenprikkelende inzichten, ver weg van de ‘rechttoe, rechtaan’-reflectie op de waan van de dag.
Daarom hoop ik – tegen beter weten in? – dat het tij keert, dat beslissingen worden teruggedraaid en dat een komend kabinet sowieso meer bereid is het geloof in het belang van cultuur voor onze samenleving te belijden – zoals de VVD dat in een ver verleden nog weleens deed. En dat de NPO daarvan profiteert.
Het zou op zijn zachtst gezegd zonde zijn als er voor de programma’s die nu gaan verdwijnen niets anders in de plaats komt. En de talkshows die af en toe aandacht besteden aan cultuur kunnen de leegte niet vullen die deze programma’s achterlaten. Volle Zalen, het programma dat iconen uit de wereld van theater en podiumkunsten portretteert, blijft gelukkig bestaan. Maar de NPO verdient veel meer programma’s die kijkers inspireren, en die ervoor kunnen zorgen dat de theater-, concert- en museumzalen daadwerkelijk vol blijven.
